De oudst bekende cijnsbetalers zijn:

Perceel nr. 6, 8 en 10: een cijns aan de heer van Helmond

Uit perceel 6, 8 en 10 werd eertijds ook een cijns aan de heer van Helmond betaald. Deze cijns heeft nr. Hm-188 in de administratie van de Helmondse cijnzen in de 16de tot en met de 18de eeuw. De cijns was toen gesplitst. Een deel werd betaald uit perceel nr. 6 en een deel uit perceel nr. 8 en 10. In de tweede helft van de zestiende eeuw waren perceel nr. 6 en delen van perceel nr. 8 en nr. 10 nog in één hand.

In de Helmondse cijnsboeken uit de vijftiende eeuw heeft deze cijns nr. Hm-81. De geschiedenis van deze cijns is als volgt: In 1406 was Gerardus Vriese (Friso), zoon van Graet, cijnsplichtig voor 9 cijnsposten. Hij wordt als cijnsbetaler opgevolgd door zijn zoon Gerardus, die door een zekere Arnoldus, en Arnoldus wordt opgevolgd door Egidius, zoon van Egidius Bathen. De cijns bestond uit de volgende delen:

 

Omstreeks 1433 worden deze cijnzen in 3 ongeveer gelijke delen gesplitst, en daarna betaald door:

Hm-81.1: Henricus, zoon van Egidius Bathen (Hm-110, nieuwe nummering, perceel Oliemolen nr. 6-8)

Hm-81.2: Goeswinus, verwante van Henricus Hermannus (Hm-188, Doorn perceel nrs. 6, 8 en 10). Na de opsplitsing rond 1433 was de cijns van dit 20 nieuwe penningen en 4 1/3 oude penningen, later omgerekend: 0-4-0 (4 stuivers). Hiervan rustte 0-1-0 op Doorn nr. 6 en 0-3-0 op Doorn nrs. 8 en 10.

Hm-81.3: Roverus van Tuyfteze (van Duifhuizen) (Hm-219, perceel Bruggen. nr. 15)

Het verband met de oorspronkelijke percelen was in 1433 verloren gegaan. Wel bleven de cijnzen verbonden aan percelen in de buurt van het Hoogeinde, zodat een deel van de oorspronkelijke percelen daar ergens gelegen zal hebben. Op basis van de veldnamen is daar wel iets over te zeggen. Twee delen werden betaald uit de Lange Akker en een deel uit de Overaase Hoeve. Deze veldnamen vinden we terug in het deel Oliemolen, net ten zuiden van het hier behandelde deel, Doorn. Een ander deel rustte op een perceel in de Amer in het Achterste Dorshout.

In deze reconstructie gaan we er van uit dat geen van de oorspronkelijke cijnzen betrekking had op deel Doorn, om de eenvoudige reden dat het hele gebied al door andere cijnzen afgedekt is. Hieronder staan alle oudste gegevens in een tabel:
 

Perceel nr. 6: een cijns aan de hertog van Brabant

Uit perceel nr. 6 werden een cijns betaald aan de hertog van Brabant van 1 oude penning voor een “vuytfang” ofwel uitgifte uit de periode 1380-1392. Omgerekend volgens de gebruikelijke norm was het uitgegeven perceel 1 lopens groot.

In 1314-1340 was een ander perceel uitgegeven, gelegen aan het Havelt, belast met een cijns van 5 hoenderen aan de hertog van Brabant (Hg-13, zie Stad). Dit perceel werd al voor 1418 in een negen delen gesplitst, 6 delen bleven belast op grond op het Havelt. Een van de andere delen, een cijns van 1/3 hoenderen, verhuisde naar Doorn, perceel nr. 6.

Het is nuttig om Hm-188 te vergelijken met Hg-30, die (later) op hetzelfde perceel rusten. Daaruit blijkt dat pas in de zeventiende eeuw de eigenaars of cijnsbetalers overeenkomen. Vanwege de onzekerheid zijn in de reconstructie de oudere eigenaren van Hg-30 en Hm-188 weggelaten. We geven de namen hier afzonderlijk.

 

Perceel nr. 8: een cijns aan de hertog van Brabant

Vanaf een deling van 4-6-1722 rustte op dit perceel een cijns van 2 penningen te betalen aan de hertog van Brabant. Het betreffende perceel werd in 1651 van de gemeint verkocht, en lag in deel Oliemolen (deel van perceel nr. 22). Dit voorbeeld laat zien dat een cijns soms al vrij snel na het ontstaan kan verhuizen. Dat gebeurde niet zo vaak. Gemiddeld verhuisde ongeveer 5 tot 10 % van een pakket cijnzen per eeuw.

 

Perceel nr. 18, 19 en 22: een cijns aan de heer van Helmond

Uit perceel 19 en 22 werd een cijns van 0-1-10 betaald aan de heer van Helmond. Het is nummer Hm-118 in de cijnsadminstratie van de heer van Helmond vanaf de zestiende eeuw en nr. Hm-11 in de vijftiende eeuw. De cijns werd niet gesplitst en rustte vermoedelijk steeds op het oorspronkelijke perceel.

In 1406 wordt de cijns omschreven als:

We mogen aannemen dat het oorspronkelijk uitgegeven perceel aan de rand van het bestaande cultuurland gelegen was. Verder hebben we ons laten leiden door de overweging dat huizen nogal eens gebouwd of herbouwd werden op nieuw van de gemene gronden gekochtte percelen.


Perceel nr. 18 en 19: een uitgifte uit 1598

Aert Thomassen had aan het einde van de zestiende eeuw zonder toestemming een huisje gebouwd op de gemene gronden. Dat gebeurde regelmatig en de schepenen en gezworenen van Veghel verkochten dergelijke perceeltjes dan meestal achteraf aan de eigenaar van het huis. Dat gebeurde ook hier en op 12-12-1598 kocht Aert Thomassen: “Een placxken van de gemeynt groot wesende ontrent 3 ½ roeden, geleghen aent Dorshoudt aen erffenissen Juffrou van Dript en voorts rontom aen de gemeynte, daer op syn huys is staende”.

In 1622 wordt dit goed omschreven als: “Zeeckere huijsinge met zijn toebehoren, gestaan ter plaatse genoemd het Dorshoudt”

- westen: de erfgenamen van jouffrouw Elizabeth Surmons

- voorts: de gemeynte

In de acte uit 1622 is sprake van een accoord gesloten in 1601 tussen Aert Thomas en Juffrouw Elizabeth Zurmons, weduwe van Joncker Dript, die op het huis op perceel nr. 19 woonden. Ik neem aan dat de Juffrouw wel niet zo blij geweest zal zijn met een – naar ik aanneem – schamel woninkje voor haar voorname woning, en dat afgesproken zal zijn dat ter zijner tijd het perceeltje met het huis naar de Van Surmonts zou gaan. Aert kreeg voor het accoord 90 gulden.

In 1622 deden Aert en zijn zus Gijsbertken, die kennelijk bij hem inwoonde afstand van de rechten op “d’ affgebroken huysken gestaen hebbende opt Ront Hooffken”. De zaak werd toen overgedragen aan Jouffrouw Margriet, dochter van Joncker Jacob Surmonts, weduwe van wijlen joncker Henrick Monnicx.

Het verpondingsboek van 1657 vermeld onder de bezittingen van de Van Suromonts nog: Aert Thomassen hoff, groot 18 roeden, en afzonderlijk: Monickx hoff, groot 24 roeden. Het in 1598 uitgegeven perceel was 3 ½ roeden groot, en was naderhand nog uitgebreid. Omdat we in de archieven geen andere uitgiften aan Aert Thomas aantroffen, zal hij zijn perceel wel tersluiks vergroot hebben.

Wat de lokalisering betreft: het perceel lag ten oosten van het goed van de Van Suurmonts, en het “Ront Hooffken” wijst naar een enigszins ronde vorm. In deze reconstructie houden we het op een deel van perceel nr. 18. Aert zal zijn bedoeninkje immers toch niet pal voor de deur van het deftige huis gebouwd hebben.


Perceel nr. 18

Als we naar de kaart kijken dan wekt perceel nr. 18 de indruk van een recente – zeg 18de eeuwse – uitgifte te zijn. Dit perceel is echter ouder. Deze uitgifte is niet teruggevonden in de Veghelse archieven. Ook staat het perceel getekend op de tiendkaart, wat betekent dat het een uitgifte is van vóór circa 1650.

In 1546 wordt het goed van de Van Surmonts omschreven als: ‘Huysingen, hoffsteden ende hoff, boemgaerden miden binnenlande ende mitter heystrepen ende mitten busselken ende mit den nyewen lande’ bij elkaar gelegen in Veghel aent Dorhout”. In deze reconstructie gaan we er van uit dat deze “nyewen lande” betrekking hebben op perceel nr. 18, en dat dei in 1500-1546 van de gemene gronden verkocht zijn.


Perceel nr. 27: nieuwe gemeijnte

De omschrijving van de verponding voor perceel nr. 27 in het verpondingsboek van 1702 (VP-1702, fol. 195) luidt:
- Het lant in den Dooren, bede: 0-7-8
- Van de nieuwe gemeijnte, bede: 0-1-0

De post van de nieuwe gemeijnte vinden we in het verpondingsboek van 1657 (nr. 23) terug als: Lijsken, weduwe van Aert Willem Corsten, "haer nieu lant in den Dooren", groot 60 roeden, verponding: 0-12-0, omgerekend voor de bede: 0-1-0.

Lijsken was in 1657 niet de eigenaresse van perceel nr. 27, maar van een deel van perceel nr. 23. Dit zal betekenen dat ze een strook land voor een aangrenzend perceel gekocht had.

De uitgifte hebben we niet gevonden in de Veghelse archiefstukken. Onder enig voorbehoud dateren we deze uitgifte op 1600-1657.

We hebben ons bij de lokalisering van deze cijns ook laten leiden door de tiendkaart. Die tiendkaart is op details overigens niet nauwkeurig. De tiendkaart informeerde ons ook over de lokalisering van de uitgiften van 1651 en 1657 (perceel nrs. 8 en 10).