Zondveld Hoog - toponiemen

Naam:

 

Agterste Putten

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Een gedeelte in een cluijt of moerven en heijde gelegen opt zontvelt genaemt de agterste putte, groot ontr. lh 1. [RAVllO-218 (1792)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging op Zondveld onder Zijtaart. Benoeming naar de ligging.

Ligging:

 

Perceel nr. 15

Opmerkingen:

 

De putten waren natuurlijke vennen.

 

 

 

Naam:

 

in den Akker

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Cornelissen signaleert deze veldnaam op verschillende plaatsen in Veghel.

 

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Akker betekende oorspronkelijk het gemeenschappelijke (cfr. gemene akker) landbouwland bij een nederzetting. Jonger is akker in de betekenis van “een perceel bouwland (uit deze complexen)”, vrijwel altijd in de vorm “bepalend bestanddeel + akker”, waarbij het eerste lid wijst op bezit, ligging, vorm, teelt, enz.

 

Verklaring door Beijers en Van Bussel:

 

De oudste vermelding van ‘akker’ komt voor in het Fragmentum Bladiniense uit de 9e eeuw. Akker wordt geïnterpreteerd als: bouwland behorend bij de dorpsgemeenschap. Deze omschrijving slaat op de bekende dorpsakkers c.q. gehuchtakkers. Ook is gedacht aan de betekenis van ‘het omheinde veld’. Er wordt een verband verondersteld tussen frequentie van akkernamen en bevolkingsdichtheid in het oude Toxandrië. Volgens Molemans zouden akkernamen het meest voorkomen op de oevers van de Weerijs met de zijbeken en langs de Dommel. In de zuidelijke Belgische Kempen ontbreken ze, maar ze worden wel aangetroffen in Belgisch Limburg. Het dichtstbevolkte deel van Toxandrië zou het noordoostelijk deel van de provincie Antwerpen en het aansluitend Nederlands territorium omvat hebben

.

In de Baronie schijnen dorpsakkers en daarmee ook nederzettingen frequent te liggen langs Weerijs en Mark. Akker, kouter en es dekken aanvankelijk hetzelfde begrip, nl. het gemeenschappelijk ingesloten bouwland van een bevolkingsgroep.

In het oosten van Nederland kunnen twee hoofdgroepen in de bebouwingswijze onderscheiden worden, nl.: grote aaneengesloten akkercomplexen en kleine met bomen en akkermaalshout omgeven stukken akkerland in de vorm van ‘kampen’. Binnen de dorpsakkers waren geen heggen of wallen. De scheiding tussen de percelen moest met ploegvoren, scheikeien of bomen worden aangegeven. In Belgische toponymische studies over het zuiden van het oude hertogdom Brabant wordt regelmatig gesteld dat rond het gebruik van de dorpsakkers in de zgn. dorpskeurboeken regels waren opgesteld.

Akker­namen komen in de cijnskring Helmond frequent voor, zowel met voor- als achtervoegsels, met persoons-, flora- en faunanamen [redactie].

 

(Helsen 1952:127; Lindemans 1940-1954 dl.3; Gijsseling 1978, Buiks 1990:47; Helsen & Helsen 1978; De Vries 1958; Molemans 1977; Slicher van Bath 1944:2; Buiks 1983 dl.2:28)

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 24, 25, 32, 44. Had betrekking op een groter gebied, ook Grooten Akker en Hoogakker genoemd.

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

 

Naam:

 

Ariens Acker

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Ariensakker (sontvelt) [RV37-18v (1594)]

 

van den ariensecker toebehorende meriken wed. jan ariens van helvoirt int geheel [GVEI5-129 (1624)]

 

peter teunis ariensacker (dorhoudt) [GVE2-194 (1702)]

 

op creijtenborg ariensacker [GVEI2-284 (1777)]

 

een perceel teulland, groes, houtgewas en geregtigheden gelegen op den biezen genaamt

ariensakker, (3.38) (op het maatboek van Veghel nr. 3640) [N (1817)]

 

Verklaring door Cornelissen:

 

-

 

Ligging:

 

Perceel nr. 30

Opmerkingen:

 

Genoemd naar een eigenaar.

 

 

 

Naam:

 

Beemtje

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Cornelissen signaleert deze veldnaam op verschillende plaatsen in Veghel.

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Beemd was en is nog steeds de gangbare naam voor hooiland. (MM.)

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 43, 44

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

Bos, in den Bossen

Vermeldingen door Cornelissen:

 

½ Landt 't Bosch (zontvelt) [GVE12-282 (1777)]

 

2 groesveltjens aldaer den hogen dries en 'tbos [GVE12-284 (1778)]

 

het bosch, de bossen, bos [N. (1847,1864,1883)]; [V.] A 869 (he: 16.94.00), C 325, 328, 329 (b: 1.08.50; de: 49.50), 332 (bh: 1.00.10), E 655 (bos: 76.70),785 (b en w: 56.10), 1062 (w: 23.40), 1378-1384 (w: 1.16.90), 1381-1385 (b en w: 1.4.60).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Naar de ligging in een bosgebied (MM.). Toponym dat herinnert aan de oorspronkelijke

bosbouw (Hs-).

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 36-38, 42

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

Donkershof

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Donkerhoff, zontvelt [RAV-162v. (1752)]

 

quaat huis opt zontvelt van outs genaamt doncquershof [RAV105-267v (1767)]

 

een partije teull. en eanten en drie groesveltjes aan malkanderen gelegen (hebbende voor dese een huijs gestaan) genaamt donkershoff, op't zontvelt ontr. 41. [RAV112-261v (1800)]; donkershof [V.]; E 1367 (b: 79.40).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Liggend op het Zondveld.

 

Ligging:

 

Perceel nr. 12

Opmerkingen:

 

Genoemd naar een eigenaar.

 

 

 

 

Naam:

 

Dwarsveldtjens, Dwarsstuckens

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Huys dries hof en dwarsstukjens (Zontvelt) [GVE12-279 (1777)]

 

landt in dwars stuk aldaer (Ven) [GVE12-21 (1778)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging op het Ven en op (het) Zondveld. Benoeming naar de ligging dwars op

ander(e) perce(e)l(en).

 

Ligging:

 

Perceel nr. 20

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

Elsacker

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Elsakker in davelaar [Hs- (1530)]

 

den elssecker [GVEI5-123 (1624)]

 

landt den elsacker aen de dijk [GVEI2-134 (1778)]

 

de elsakker op het Zontveld [N (1848)]; E 1368 (b: 80.70).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Verspreide ligging. Perceel afgezoomd met elzenstruiken (Top. St.Huibr.Lille, -132).

 

Ligging:

 

Perceel nr. 39

 

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

in Jecschot

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Et a doernken usque jexschot et de jexschot pro ut limites [GVI1 (1310)];

 

de groote weghoeve by jecschot [Hs- (1564)];

 

een hoeve in jecschot [GSO-262 (1617)];

 

de heerlykheyt jeckschot [Mrv92-73 (1768)];

 

jekschot [kad. (1832)]; E 1422-1456;

 

heerlijkheid jekschot, bestaande is zes bouwhoeven, weiland, mast en schaarhoutbossen, bosgrond en heide [N (1893)]; E 1408-1416 (b: 7.90.40; w: 12.20; hu: 07.00; bakhu: 00.32; tu: 03.36), 1417-1420, 1422-1439, 1441-1456 (b: 48.70; hu: 11.70; tu: 08.80); jeksend (jekschot) [V.-]; E 1422-1439, 1441-1456.

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Gebied liggende ten zuiden van het Zondveld onder Zijtaart, in vroeger tijden de Heerlijkheid Jekschot. Het eerste lid is mogelijk ontstaan uit laak, lacob (M.Top.Overpelt, -182, de laak). Het tweede lid: scho(o)t, beboste hoek zandgrond, uitspringend in een moerassig terrein (M.Top. Valk. -110). lekschot behoort tot de hoogst gelegen gebieden van Veghel en ligt niet ver van lage terreinen als het Laars op het aangrenzende grondgebied van St.Oedenrode.

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 43-45

 

Opmerkingen:

 

Het eerste lid Jek- is mogelijk een vorm van Eik.

 

 

 

 

Naam:

 

Grooten Acker

Vermeldingen door Cornelissen:

 

-

 

Verklaring door Cornelissen:

 

-

 

Ligging:

 

Perceel nr. 35. Had betrekking op een groter gebied, ook Akker en Hoogakker genoemd

Opmerkingen:

 

Genoemd naar de omvang.

 

 

 

 

Naam:

 

Holenbeemt

Vermeldingen door Cornelissen:

 

-

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Hool is een gesubstantiveerd adjectief "hol, gat", een uitgehold terrein (M.Top. St.Huibr.Lille, 143).

Ligging:

 

Deel van perceel nrs. 43-45

 

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

Hoogenacker

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Cornelissen signaleert deze veldnaam op meerdere plaatsen in Veghel.

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Hoog: Gesubstantiveerd adjectief, benoeming naar de hoge ligging.

 

Akker betekende oorspronkelijk het gemeenschappelijke (cfr. gemene akker) landbouwland bij een nederzetting. Jonger is akker in de betekenis van “een perceel bouwland (uit deze complexen)”, vrijwel altijd in de vorm “bepalend bestanddeel + akker”, waarbij het eerste lid wijst op bezit, ligging, vorm, teelt, enz.

 

Ligging:

 

Perceel nr. 19. Had betrekking op een groter gebied, ook Akker en Grooten Akker genoemd.

 

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

opt Hoogh Sontvelt

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Huijs, hoff, schuer, boomgaert en aangelegen landerijen gelegen tot vechel opt hooch sontvelt [N (1658)]; hoogh sontvelt [Ms-]

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging op het Zondveld onder Zijtaart. Benoeming naar de hoge ligging.

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 2, 20, 28

Opmerkingen:

 

Volgens de hoogtekaart van 1965 lag het gebied van Hoog Zondveld enkele deceimeters tot een halve meter hoger dan dat van laag Zondveld. De grens tussen Hoog- en laag Zondveld werd vermoedelijk gevormd door Zondveld Laag, perceel nr. 37. Voor de tienden was Hoog Zondveld verdeeld in twee tiendklampen, die Hoog en Middel Zondveld werden genoemd. Zie de toelichting bij Zondveld Laag.

 

 

 

 

Naam:

 

de Kat

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Een huijsinge, hof, boomgaart en aengelegen teullandt groese houtwasch voorpotinge en geregtigheden gelegen op Zontvelt van outs genaemt de Kat, groot ontr. 7 1. [RAV109-213 (1786)]

 

de kat [N (1835, 1836)]; E 671 (hu: 1.06), 1319-1321 (b en w, hu, erf: 1.00.30).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Ligging op de grens van het Zondveld en de Leinsedel onder Zijtaart, benaming voor twee tegenover elkaar liggende huizen en enkele percelen land aan een driesprong Zondveldstraat- Leinserondweg. Mogelijk benoeming naar persoonsnaam vgl. Cornelis Hendrikus de Kat 1916 (Kl.Bev. V.).

 

(M. Top. Overpelt -188) (Kattenberg): "Kat" heeft hier blijkbaar een pejoratieve betekenis voor iets minderwaardigs vgl. in deze zin Bach (1953 & 342): "Hund und Kätze können als Bestimmungswort die Kleinheit ader Verächtlichkeit des im Grundwort genannten Begriffs bezeichnen und brauchen mit dem betreft. Tier unmittelbar nichts zu tun ZU haben".

 

(M. Top. Overpelt -188) (Kattestraat): Gysseling (1954), Moerman (1956) en Tavenier Vereecken (1968) sluiten de mogelijkheid kat: dier helemaal niet uit. Moeilijk te achterhalen is of het bijgeloof eventueel een rol gespeeld heeft bij het ontstaan van zulke straatnamen (zie Zwarte Kat).

 

Denkbaar lijkt ook de benoeming naar de bijnaam van een bewoner/bezitter van de betreffende percelen. (M. Top. Overpelt) (Kattestraat)

 

Volgens Lindemans (1952a: 136137), eveneens in HCTD 1932: 71-84 en in Med. 1954: 88-89 - is (kat(te) een wisselvorm van kade (cfr. mat = made, rot = rode) en betekent "aarden opworp". Een kattestraat is dan een weg (meestal een zijstraat bij een agglomeratie) die opgehoogd werd en bevestigd op houten balen, met elkaar verbonden door rijshout. De hoge ligging van de betreffende percelen maakt deze verklaring hier weinig aannemelijk.

 

Ligging:

 

Perceel nr. 29

Opmerkingen:

 

Kat lijkt me het best verklaarbaar als een variant van Kade. Het hoogteverschil tussen het huiserf en de grond aan de overkant van de weg was ter plekke erg groot, onmgeveer een meter. Zie hierboven de hoogtekaart van 1965.

 

 

 

 

Naam:

 

Claes Meeussen Bos

Vermeldingen door Cornelissen:

 

-

 

Verklaring door Cornelissen:

 

-

 

Ligging:

 

Perceel nr. 38

Opmerkingen:

 

Vlaes Meeussen bezat dit bos in 1657.

 

 

 

 

Naam:

 

Corte Stucken

Vermeldingen door Cornelissen:

 

De eorte stucken [GVE12-13 (1778)]

 

de korte stukken [N (1842, 1861, 1862, 1871, 1875, 1880), V.-]; B 17 (b: 26.40), C 160 (b: 42.70), D 756 (b: 86.00), E 1300 (b: 82.80), 1301 (b: 39.50), F 955 (b: 45.80), 1122 (b: 84.70).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Verspreide ligging. Benoeming naar de vorm.

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 21-23

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

Cromstuck

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Land dat cromstuck int Davelaar [Hs- (1519-1538)]

 

sijn crom stucxken op de boekt neffen de voetpat [GVEI5-140 (1624)]

 

cromstuck int dorshout [GVEI2-187 (1778)];

 

het kromstuk [N (1861, 1871)]; B 132-135 (b: 45.60; hu: 01.57), E 783, 784 (b en w: 54.20); de kromme stukken op de hoge akkers [N (1871)]; B 130 (b: 49.10);

 

de kromstukken [V.-]; B 29 (b: 1.47.90).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Verspreide ligging. Benoeming naar de vorm.

Ligging:

 

Perceel nr.18

Opmerkingen:

 

Inderdaad was dit een krom perceel.

 

 

 

 

Naam:

 

Nieuland

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Land dat nuweland op sontvelt [Hs- (1519-1538)]

 

d'nieuwt lant int eussel [GVEI5-6 (1624)]

 

't nieu lant in de haag (havelt) [GVE2-149 (1702)]

 

landt op middegael 't nieuwlandt [GVEI2-21 (1778)]

 

het nieuwland [N (1837, 1847, 1848, 1861, 1862, 1874)]; A 354 (b: 69.90), 939 (b en w: 78.30), D 836 (b: 44.00), E 1375 (b: 48.00), 1376, 1377 (b en w: 1.10 .40), F 288 (b: 67.60); het neiland in de Grootdonk [N (1886)]; F 287 (b: 43.20)

 

't nieuw land [V.-]; E 1283 (w: 21.60).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Verspreide ligging. Benoeming naar het (recente) tijdstip van ontginning / ingebruikname.

Ligging:

 

Perceel nrs. 40b 41

Opmerkingen:

 

Vermoedelijk verwijst de naam Nieuland naare recente ontginning en niet naar een recente uitgifte.

 

 

 

 

Naam:

 

Opper

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Een groesveld geleegen te vechel op het zondveld, genaamd den opper [N (1821)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging op het Zondveld onder Zijtaart. Benoeming naar een persoonsnaam vgl. Wilm Roelof Opper, 1788 (Kl.Bev. V.).

 

Ligging:

 

Perceel nr. 45. Perceel nr. 43 grensde aan Den Opper

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

Paal

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Beker den pael op sontvelt in die heerlieheyt van jecschot [Hs- (1519-1538)]

 

de paal (pael) tussen 2 bruggen [RAVI59-165v (1753)]

 

de paal [N (1834, 1862), V.-]; E 1190 (w: 75.70), 1284 (w: 12.30), 1394 (b: 31.90), 1396 (b: 90.30); de paal [N (1893)]

 

de paol [V.-]; F 893 (b: 21.30).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Verscheidene percelen, liggende op het Zondveld onder Zijtaart, tevens een perceel op de Kuilen onder Eerde. Benoeming naar een grenspaal waarvan de naam op het perceel is overgegaan (M. Top. Overpelt, -283)

 

Ligging:

 

Perceel nr. 1

Opmerkingen:

 

Zie de kaart met toponiemen voor de lokalisering van de betreffende paal.

 

 

 

 

 

Naam:

 

Paelbeemt

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Den paelbeemt parochie vechel in die heerlicheyt van jecschot [Hs- (1538)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging in Jekschot onder Zijtaart.

Ligging:

 

Deel van perceel nrs. 43-45

 

Opmerkingen:

 

Genoemd naar een grenspaal. Zie de kaart met toponiemen voor de lokalisering van de betreffende paal.

 

 

 

 

 

Naam:

 

Putten

 

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Cornelissen signaleert deze veldnaam alleen in de buurt van de huidige NCB-laan.

Verklaring door Cornelissen:

 

Het is niet duidelijk van welk soort "putten" hier sprake kan zijn geweest; het

gebied is tegenwoordig vrijwel geheel bebouwd; misschien ging het om "leemputten",

leem wordt in de Veghelse bodem wel aangetroffen. Of bestond het hele gebied uit weinig

bruikbare grond?

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 3-9, deel van mr. 10 en 14-17

Opmerkingen:

 

De putten waren natuurlijke vennen.

 

 

 

Naam:

 

Scherpenhoek

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Cornelissen signaleert deze veldnaam alleen op het Dorshout.

Verklaring door Cornelissen:

 

Benoeming naar de vorm; een langwerpig driehoek-vormig perceel.

Ligging:

 

Perceel nr. 13

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

Schulderslant

Vermeldingen door Cornelissen:

 

In schulderslant [GVE2-271 (1702)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging. Het eerste lid kan de genitief zijn van een persoonsnaam Schulder, ook van "schulder" in de betekenis van 1) schuldenaar, 2) schuldeiser (Verwijs en Verdam -801).

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 32a

Opmerkingen:

 

Genoemd naar een eigenaar.

 

 

 

Naam:

 

Schulder kinders lant

Vermeldingen door Cornelissen:

 

-

 

Verklaring door Cornelissen:

 

-

 

Ligging:

 

Perceel nr. 22

Opmerkingen:

 

Genoemd naar vormalige eigenaars

 

 

 

Naam:

 

Schuuracker

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Genoemt de schuuracker aldaer (in d'eerde) [G0126-6 (1545)]

 

een stuck landts den schuijracker [GSO-262 (1617)]

 

gelegen onder vechel ter plaatse genaemt op d'lijnt genaemt den schueracker [RG169-17 (1646)]

 

schuurakker scheiding met lieshout [GVIIE13 (1792)]

 

op het zontvelt genaamd den schuurakker [N (1818)]; de schuurakker [V.-]; E 1347-1348 (b: 1.03.30; og: 27.30).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Ligging op het Zondveld onder Zijtaart, tevens onbekende ligging onder Eerde. Bij gebouwen (openbare) inrichtingen e.d. (veld)schuur (Top. van Neerpelt, -227).

Benoeming naar de ligging bij een veldschuur (Top. van Valk. -232).

 

Ligging:

 

Perceel nr. 2

Opmerkingen:

 

In 1722 stond er een schuur op dit perceel (VP-1722, fol. 590)

 

 

 

Naam:

 

Sontvelt

Vermeldingen door Cornelissen:

 

SoffeIt, sontvelt [Mv-1954 (1300)]; zontevelt [GVIE2 (1361)]; sontfelt [Hs- (1380-1385)];

 

huis, plaats, hof en erf gelegen in Veghel ter plaatse genaemt op zontvelt, tussen het erf

van Theodoricus van zontvelt [GZG-603 (1424)];

 

zontvelt [GVE2-39 (± 1500)];

 

op sondtveldt [HHI47-30 (1621-1691)];

 

de hopstreep op zontveldeke [RAV160-26v (1762)];

 

't zontveltje [GVEI2-40 (1778)];

 

het zondveld [kad. (1832)]; E 1078-1364, 1366-1421;

 

het zontveld [N (1852)]; E 46, 214-216, 252, 267-269, 851, 1053-1074, 1395, F 593, 594,609-612, 1190 (bouwhoeve etc.: 17.40.87).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Oude buurtschap liggende onder Zijtaart. "Zond" afgeleid van "sonder, zuid" (zie zonderlaak) ? Van "sonde" mnl. vorm van "zon"? (Verwijs en Verdam, -1539); een verband met de plaats Son is misschien ver gezocht, hoewel niet ver westelijk van het Zondveld van ouds een weg liep van Veghel naar Son; ook de spellingvariant Soensvel zou een indicatie in deze richting kunnen vormen. Afgeleid van de persoonsnaam v. Son?

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 1-13, 15-45

Opmerkingen:

 

De naam Zondveld is nog niet verklaard. Er zijn jongere afwijkende vormen van de naam die we niet voor een verklaring van de naam mogen gebruiken, omdat ze slechts enkele keren genoemd worden en van recente datum zijn. Zo is Sonsvelt een verbastering, net als de Sonse bunders een verbastering is van Sontveltse buenderen. Een andere verbastering is Zompvelt. De oudste vorm Sontvelt (1311), wijkt nauwelijks af van het tegenwoordige Zondveld, in de volksmond verkort tot Soffelt. Zondveld is geen verbastering van Zandveld, wat dat zou in de volksmond Zaandveld worden en vervolgens Zoavelt, net zoals Haanvelt nu Hoavelt heet. Een andere verklaring in de literatuur is afge-zond-erd veld, maar hoe dat woord naar Zondveld zou kunnen evolueren wordt niet toegelicht.

 

Afkortingen Cornelissen     Afkortingen Beijers-Van Bussel     Kaart van Veghel     Zondveld Hoog