Straat - toponiemen

 

Naam:

 

Aa

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Streckende opten ghemeijnen stroem gheheijten die aa, [LB-64v (1433)];

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Rivier, die de gemeente Veghel dwars doorsnijdt (Hs-1). Haar loop is bepalend

geweest voor vestiging van de vroegste landbouwontginningen. Ook prehistorische

nederzettingen blijken langs de Aa te zijn geconcentreerd. De rivier de Aa had eigenlijk

"Lodewijksvaart" moeten gaan heten na de kanalisering zoals daartoe in 1830 door de

gemeenteraad werd besloten.

 

Verklaring door Beijers en Van Bussel:

Oorspronkelijk een waternaam en etymologisch identiek aan waternamen als Ee, Ade, IJ, die terugvoeren op het germ. * ahwa = water, vgl. het lat. aqua. De naam is te interpreteren als natuurlijke waterloop, in tegenstelling tot gegraven waterlopen. Het Aadal is een netwerk van kleine stroompjes die uitmonden in de Aa. In sommige veldnamen komt het element in verborgen vorm voor, ontstaan door o.a. samentrekking van het bepalend lidwoord en Aa, bv. d’Aabroeken evolueert naar Da(a)sbroeken, d’Aabeemden naar Da(a)sbeemden enz. De vorm Ee komt het meest in het kustgebied voor.

 

v.Berkel en Samplonius 1989:15; Gijsseling 1954; Moerman 1956:21; Waterschap de Aa 1993; Nico Roymans/ Frans Theuws 1993:22; Twan Huybers 1994 BH 46:33

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 17-19 grensden aan de Aa.

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

Achterdijk, Afterpat, Afterwech

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Huijs, hoff, boomgart gelegen tot Vechel aen den achterdijck [N (1659)]

 

land de achterdijk [Mrv91-60 (1713)]

 

agterdijk [RAV-159 (1759)]

 

huijs, hof op den agterendijk [GVEI2-81 (1778)]

 

gelegen in Veghel in de straat op den achterdijk [N (1842, 1893)]. G 43, 44, 45 (hu, sch, erf, tu: 02.55).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Tegenwoordig de Deken van Miertstraat. Benoeming naar de ligging achter de straat

(Hoofdstraat). Zij liep parallel aan de Hoofdstraat.

Ligging:

 

Perceel nrs. 1, 3-7 grensden aan de Achterdijk, perceel nr, 8 grensde aan de Afterpat

Opmerkingen:

 

In 1569 “Afterwech” genoemd, in 1609 “Niuwen Dyck”, in 1722 “Afterpat”, in 1722 “voetpat of kerkweg”, in 1735 “Kerckpat”. De naam Achterdijk vinden we vermeld vanaf 1749. Zie verhaal over de Achterdijk.

 

 

 

 

Naam:

 

Brandgraaf

Vermeldingen door Cornelissen:

 

De eene zijde de gemeentens pastorije huysing van Veghel de andere zijde mevrouw de

Kuyper, voor den steenweg, agter den brandgraaf [N (1818)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Een in de rivier de Aa uitmondende waterloop die anno 1818 evenwijdig liep aan de

straat (nu Hoofdstraat), achter langs de huizen aan de zuidzijde. Deze waterloop is

inmiddels verdwenen. Wellicht werd uit deze, dichtbij de dorpskern liggende waterloop, die op slechts enkele honderden meters van het brandspuithuisje lag, water gepompt in geval van brand. Eventueel ook afgeleid van brand in de betekenis van plaats waar brandstof/dot, moer, turf, kon gehaald worden (Molemans, Top. Valk.).

 

Ligging:

 

De beschrijving vermeld door Cornelissen heeft betrekking op perceel nr. 12

Opmerkingen:

 

In de zestende-achttiende eeuw heette deze waterloop de Laeck

 

 

 

 

Naam:

 

Bosweg

Vermeldingen door Cornelissen:

 

De voetpat vant geerbos aff op de Watersteeg tot op den Boschweg (brug, de bosweg op)

[GVB26 (1789)]

 

den dintherschen akker, het een einde den boschweg het ander einde de armen van dinther [N. (1826)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Identiek met de bosstraat. Dit is de oorspronkelijke benaming voor de aloude verbinding met 's-Hertogenbosch nu vaak de dorpenweg genoemd. De huidige Middegaal, Gasthuisstraat, Stationsstraat, Molenstraat en Deken van Miertstraat werden alle zo genoemd. Bos is hier dus een verkorting van 's-Hertogenbosch.

 

Ligging:

 

Perceel nr. 1 grensde aan de Bosweg

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

Den Dorren Hengst

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Huys, hof, bogart den dorren henxt, Vechel aen die sttaet bij der kerken, met een eind

85 aan een laeck [Mrv-31 (1591)]

 

Verklaring door Cornelissen:

 

"Dor" hier waarschijnlijk in de betekenis van dun, mager, smal, rank (Verwijs en

Verdam, -358).

Ligging:

 

Perceel nr. 14

Opmerkingen:

 

De naam is verzonnen door een eigenaar. “Magere Hengst” is wat mij betreft geen naam die tot de verbeelding spreekt, maar het is een fantasienaam, dus het is mogelijk.

 

Enkele keren komt de variant “Den Dorsen Hengst” voor. Betekent de naam: “Dorstige Hengst”. Of is “dorsen” misschien afgeleid van “durven”, wat de betekenis “Dappere Hengst” zou opleveren.

 

 

 

 

Naam:

 

De Drie Swaentjens, de Drie Swanen

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Huysinge de drie swanen [Mrv91-177 (1729)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging.

Ligging:

 

Perceel nr. 7

Opmerkingen:

 

Fantasienaam gegeven door een eigenaar.

 

 

 

 

Naam:

 

het Fortuijn

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Huis, hof in de straet, genaemt het Fortuijn [RAV97-31 (1719)]

 

huis van Goort Jan Goorts van Doom gehuwd met Elisabeth Hendrik Peter Teunissen, aan een zijde het fortuijn, andere zijde de drije Swaantjens [RAV97-186v (1721)]; erf het fortuijn [GVE12-79v (1778)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging in de Straat (kom). Waarschijnlijk op te vatten als "goede fortuin", voorspoed, geluk, buitenkans of als bezit, kapitaal (WN.T. -4642, 4643). De eigenaar zal

zich gelukkig geprezen hebben met zijn bezit, dan wel zijn volledige kapitaal erin gestoken

hebben.

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 4, 5

Opmerkingen:

 

Fantasienaam gegeven door een eigenaar. Eerder heette dit huis “Die Oeven”

 

 

 

 

Naam:

 

’s-Hertogenbossche

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Eene huizinge, schuur, moestuin, waterput, erf en geregtigheden, staande en gelegen te

Veghel in de straat, van ouds genaamd 'sHertogenbosch [N (1842)]; G 120, 121 (tu:

02.18; hu: 04.20).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Benoeming naar de stad 's-Hertogenbosch.

Ligging:

 

Perceel nr. 18

Opmerkingen:

 

Fantasienaam gegeven door een eigenaar.

 

 

 

Naam:

 

Kerckpat, Kerkweg

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Land in den bulck aan die kercpad [BP1188-382 (1444)]

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Benoeming naar de ligging; een paadje dat naar de kerk leidde of percelen aan een

dergelijk paadje gelegen. Ligging in de Bolken ter plaatse van de huidige Deken Snoecxstraat. De kerkpad in de Bolken sloot aan op de oude voetpad naar Uden, die ook als kerkpad aangeduid werd en die westelijk van de tegenwoordige weg naar Uden door de landerijen liep. Restanten van deze kerkpad, alias voetpad naar Uden, zijn nog aan te treffen.

 

Ligging:

 

Perceel nr. 1 grensde aan de Kerckpat, perceel nr. 8 grensde aan de Kerkweg

Opmerkingen:

 

Kerckpat en Kerkweg waren andere namen voor de Achterdijk.

 

 

 

Naam:

 

Laek

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Die buntbeemd aan die lake [BP1190-182v (1417)]

 

bij die laeck comende uyter aa [Mrv23-124v (1519-1538)]

 

philipze bemt en laak agter de straet en regt van visserye [GVEI2-347 (1777)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Waterloop, uitkomende op de Aa, evenwijdig aan de straat (Hoofdstraat), iets ten zuiden

van de markt; identiek aan de brandgraaf (zie brandgraaf).

 

Laak mnl. lake hgd. lache (ohd. lahha) "meer, poel, plas". Ags. lacu (eng. lake "meer"),

in het bijzonder gebruikt voor kleinere waterlopen; het werd door Nederlanders geÔmporteerd naar Neder-Weser en Neder-Elbe.

 

Men heeft dit Nederlands-Rijns- Westfaals woord wel eens voor een ontlening aan lt. lacus gehouden. Wij sluiten ons aan bij van Wijk en Mansion, dat het germaanse woord wellicht beÔnvloed is door het Romaanse, maar dat het niet daaraan ontleend is; een belangrijk argument is de ablaut van on. lokr = langzaam stromende beek. Uitgangspunt germ. + lako, evenals lekken (+ lakjan) ablautend met de e-vorm van leek.

 

Verklaring door Beijers en Van Bussel:

Laak kan betekenen: poel of waterloop. Het zou afgeleid zijn van het ww. ‘lekken’. In het zuiden overheerst ‘laak’, terwijl in het noorden het element ‘leek’ sterker vertegenwoordigd is. Volgens Mansion zou ‘laak’ duiden op een grensligging. Kempeneers omschrijft een laak als een afwateringssloot in moerassige gebieden, afgeleid van het germ. * laku.

 

SchŲnfeld 1955; Buiks 1990:134; Kempeneers 1983:8; Buiks 1992:17; v.Berkel & Samplonius 1989:25.

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 11-16 grensden aan de Laek

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

MariŽnburg

Vermeldingen door Cornelissen:

 

MariŽnburg (dr. V.d. Berg) in de straat [N (1883)]; G 138, 139 (hu:24.80).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

De oude benaming voor een patriciŽrshuis aan de Hoofdstraat, dat nog bestaat; het ligt aan de westzijde van 't Steegje, de smalle doorgang Hoofdstraat-Blauwe Kei. Het eerste lid is een oud genitief van Maria (wellicht de H. Maria); van een hoogte is hier echter geen sprake zodat het tweede lid meer algemeen als huisnaam opgevat zal dienen te worden.

 

Ligging:

 

Perceel nr. 11

Opmerkingen:

 

“Oude benaming” suggereert een grotere ouderdom van deze naam dan dat de bronnen rechtvaardigen. De naam wordt vermeld in de reconstructie van de Kom van Veghel anno 1791 (Veghel, 1984) en is in die reconstructie vermoedelijk teruggeprojecteerd vanuit recentere vermeldingen. De oudste vermelding tot dusver is de naam MariŽnburg op de kadasterkaart van 1832.

 

 

 

 

Naam:

 

Molenstraat

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Een huis aen de moelenstraet [Mrv25-13 (1548)]

 

gelegen te veghel in de molestraet [N (1823)]; molenstraat tot 1914, daarna stationsstraat, 1936 weer gedeeltelijk molenstraat [V.-]; tegenwoordige molenwieken en molenstraat [Mh- (1954)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Straat in het dorpscentrum. Benoeming naar de ligging.

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 1 en 2 grensden aan de Molenstraat

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

Niuwen Dyck

Vermeldingen door Cornelissen:

 

-

 

Verklaring door Cornelissen:

 

-

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 4 en 5 grensden in 1609 aan den Niuwen Dyck

Opmerkingen:

 

Den Niuwen Dyck was een andere naam voor het smalle straatje of voetpad die later meestal Achterdijk genoemd werd. Tegenwoordig de Kalverstraat.

 

 

 

 

Naam:

 

den Oeven

Vermeldingen door Cornelissen:

 

-

 

Verklaring door Cornelissen:

 

-

 

Verklaring door Beijers en Van Bussel:

Ovendonk kan een verwijzing zijn naar een steenoven of een ter plaatse aanwezige of vervallen veldoven. Deze veldovens waren alleen gevormd door zijwanden en werden gebruikt in de steenbakkerij. De vuurgangen bevonden zich onderaan. Tijdens het stoken werd de oven met aarde afgedekt.

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 4, 5

Opmerkingen:

 

In dit geval vermoedelijk een fantasienaam gegeven door een eigenaar.

 

 

 

 

Naam:

 

de Pastorije

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Cornelissen vermeld alleen de pastorie aan het Hezelaar.

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Wellicht is hier sprake van een bij de pastorie behorend elf, mogelijk is ook de eigenlijke pastorie bedoeld.

Ligging:

 

Perceel nr. 22

Opmerkingen:

 

Dit huis was vanaf 1722 in gebruik als pastorie.

 

 

 

Naam:

 

den Rooden Leeuw, het Root Leeuken

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Huishof, in de straet gen't den Roden Leeuw, [RAV98-182v (1726)]

 

huis in Veghel in de straat neven 't huis de drije Swaentjens, andere zijde de Rooden Leeuw [RAV 99-185v (1731)]

 

erf den roden leeuw [GVE12-81 (1778)]

 

huijsinge, schuur, stallinge en hoff, in de straet van outs genaamt den Roode Leeuw [RAVll 0-237v (1793)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Ligging in de straat (kom) van Veghel, thans Hoogstraat. Mogelijk was dit een herberg.

 

Ligging:

 

Perceel nr. 9

Opmerkingen:

 

Een fantasienaam gegeven door een eigenaar.

 

 

 

 

Naam:

 

die Straet

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Vuyt huys ende hoff aen die straet [GVIE2 (1427)]

 

de straat [kad. (1832); G 1-209, 270-290

 

ter plaatse genaamd de straat [N (1855)]; in 1700, kom veghel van brug tot molenstraat, de straat [Mh- (1954)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Gewoonlijk werd bedoeld de Hoofdstraat en wellicht een deel van de huidige Hezelaarstraat

Verklaring door Beijers en Van Bussel:

Afgeleid van het lat. * via strata = bestrate of verharde weg. In onze omgeving waren de straten veelal zandwegen die gehuchten verbonden of naar het cultuurland leidden, veldwegen en buurtwegen. Aan straat gaat soms een adjektief vooraf wat herinnert aan de belangrijkheid of de uiterlijke vorm ervan, bv. Grote≠straat, Rechtestraat. Bij veel straatnamen treft men een persoonsnamen aan, bv. Hillen Petersstraatje, de naam van het gebied of object waartoe de straat leidt, bv. Broekstraat, Brugstraat en vaak de lokale gehuchtnamen [redactie].

 

Mennen 1992:313.

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 1-19 lagen “aen die Straet”, of “aen die Straet by der kercken”

Opmerkingen:

 

Hier wordt met “die Straet” de kom van Veghel bij de kerk bedoeld.

 

 

 

 

Naam:

 

den Swaen

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Huis de swaen in de straadt [Mrv91-2v (1678)]

 

huis (brouwerij omtr. de agterdijk) in de straet gen't de swaan [RAV98-96v (1725)]

 

huis in de straet genaamt de swaan, en brouwhuis [RAV99-19v (1728)]

 

erf de swaen en hofke [GVEI2-78 (1778)]

 

eene 376 huizing, stalling etc. de zwaan [N (1848)]; A 1231-1235 (b: 65.50; tu: 07.80; hu: 08.57).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Dit was de benaming voor een oude herberg aan de Sluisstraat anno 1900, cafť de Zwaan, later werd op ongeveer dezelfde plaats cafť Tramstation (zie tramstation) gebouwd; vrij dichtbij deze herberg stond een molen die ook deze naam droeg. Benoeming naar de vogel. Mogelijk ook benaming voor brouwerij nabij Frisselstein.

 

Ligging:

 

Perceel nr. 3

 

Opmerkingen:

 

De oudste vermelding van de naam Swaen voor Straat nr. 3 dateert uit 1655. Eerder was de naam de Swaen verbonden aan een huis aan de overkant van de weg, Kesie nr. 13

 

 

 

 

Naam:

 

den Valk

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Huis in veghel on de straat, alwaar voorheen plagt uijt te hangen "den valk", een zijde Martinus van Heijnsbergen, andere zijde Peter v.d. velde, schietende tot op sekere gemene voetpad off kerkweg [RAV107-264v (1777)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Huis gelegen in de huidige Hoogstraat (G 104), van 1791 tot 1810 bewoond door Dirk

G. v.d. Landen, brood, beschuit en koekebakker, winkelier in kruidenierswaren, meelverkoper en timmerman (Toelichting op de plattegrond van de kom van Veghel, anno 1791, 1984).

 

Ligging:

 

Perceel nr. 8

Opmerkingen:

 

Een fantasienaam gegeven door een eigenaar.

 

 

 

 

Naam:

 

Veghel

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Van davelaer aent vranckevoert vechghel [GVIDI (1398)];

 

1310 vechele, ook vechle

 

Verklaring door Cornelissen:

 

- le van loo?

Ligging:

 

Van verreweg de meeste in deze reconstructie besproken percelen vermelden de bronnen dat deze in Veghel, of de parochie Veghel gelegen waren. Dit is bij de beschrijving van de percelen niet steeds herhaald.

 

Opmerkingen:

 

De oudste vermeldingen van deze naam zijn:

 

In een lijst van goederen en rechten van de abdij Berne wordt een predium (..) in Vehchele, ofwel ‘een landgoed in Veghel’, vermeld. Het stuk is van vůůr 1237 en wordt op basis van het handschrift gedateerd op het eerste kwart van de dertiende eeuw (1200-1225).

 

In maart 1298 nam Jan II, hertog van Brabant, de abdij Heilissem onder zijn bescherming en bevestigde hij haar in het bezit van al haar goederen en rechten, waaronder haar goed in Campinia apud villam de Vegghele, dus in de Kempen bij het dorp Vegghele.

 

De naam Veghel is nog niet verklaard, behalve dat het suffix “-le” vermoedelijk is afgeleid van “-loo”. Loo verwijst naar bos.

 

In deze reconstructie gaan we er van uit dat in de tiende, elfde of twaalfde eeuw een eigenkerk op het Havelt verhuisde naar een donk aan de rivier de Aa nabij de plaats waar men de Aa over kon steken. De Aa had hier een brede, zich vertakkende bedding met hier en daar donken of verhogingen. De veldnaam Veghel zal aan aanvankelijk aan deze plek verbonden geweest zijn. Is het een samenvoeging van de elementen 'weg-'  en '-le'. Dus een moerasbos bij de weg?

 

 

 

 

Naam:

 

de Waeg

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Erf en hof de waeg (straet zuydzeyde) [GVE12-345 (1777)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging in de dorpskom. "Wage" waag, het huis waar van stadswege bepaalde koopwaren worden gewogen (Verwijs en Verdam, -1954 (4)).

 

Ligging:

 

Perceel nr. 17

Opmerkingen:

 

Een fantasienaam gegeven door een eigenaar. De boterwaag bevond zich niet in dit huis.

 

In 1719 kregen de inwoners van Veghel van de Staten Generaal toestemming om onder andere een wekelijkse botermarkt te houden. Er werd in 1720 een waaghuis gebouwd “ontrent de kerck, naast de straat ten dele op de kerkhof”. In 1780 was het oude raadhuis versleten en werd er een nieuw raadhuis gebouwd met een waagkamer.

 

Afkortingen Cornelissen     Afkortingen Beijers-Van Bussel     Kaart van Veghel     Straat